Coevorden – In het Synagoge-Museum is vandaag een bijzonder project afgerond door het leggen van de laatste Stolpersteine -oftewel struikelstenen- en de presentatie van een boek met de verhalen van de mensen om wie het gaat.
De Stolpersteine zijn een initiatief van de Duitse kunstenaar Gunter Demnig. Ze zijn bedoeld om voorbijgangers figuurlijk te laten struikelen, waardoor zij stilstaan en de tekst lezen. Op elke steen staat de naam van de vroegere bewoner, het jaar van geboorte, het jaar van deportatie uit Westerbork en de datum en plaats waar hij/zij vermoord is. De Joodse inwoners van Coevorden en daarbuiten werden in de nacht van 2 op 3 oktober weggevoerd naar Westerbork en later naar concentratiekampen. Door de afronding van het project liggen nu 157 Stolpersteine in de gemeente Coevorden: 141 in Coevorden, veertien in Dalen en twee in Meppen.
Na de verwelkoming vertelde Barend Faddegon kort het verhaal van de families waarvoor zondagochtend Stolpersteine zijn geplaatst: Joëlina Gersona van der Vegt-Levie aan de Sallandsestraat 10, Joseph Vos en Mietje Vos-Bierman aan de Van Heutszsingel 82 en Louis Zilverberg, Frouke Zilverberg-Simons, Betje Zilverberg en David Zilverberg aan de Rijnsestraat 11.
Tijdens de bijeenkomst waren de nabestaanden Hans en Mieke Zilverberg, aanwezig.
De allerlaatste steen was die van Louis Zilverberg die als slothandeling nog moest worden gelegd. Het plaatsen ervan werd gedaan door Hans Zilverberg. Mieke Zilverberg droeg een tekst voor waarna Hans Zilverberg en kaddiesjgebed uitsprak.
Daarmee was het project van het realiseren en leggen van de Stolpersteine afgerond. Barend Faddegon kreeg daarbij alle steun van Henk Dijkema, zo benadrukte Faddegon. “Het was mooi om te doen, tijdens de plaatsing ontstonden vaak leuke gesprekken met passanten. Dankzij de gemeente, Ons Coevorden, Cultuurfonds Drenthe werd dit mede mogelijk gemaakt. Daar zijn we dankbaar voor.”
Boekpresentatie
In de vroege middag werd het boek ‘Zij waren een van ons’ gepresenteerd. Historicus Dirkje Mulder bedankte de mede-auteurs Arien Penninkhof, Geert van der Woude, Bep Houwen en Barend Faddegon. Dirkje schetste kort het enorme zoekwerk dat voorafging aan het boek. “Toen Stichting Synagoge Coevorden dit gebouw als museum in 2017 was er de tentoonstelling ‘Achter 42 lege voordeuren’. Toen wisten we nog niet zoveel. We hebben genealogieën van alle families gemaakt. Zo zijn er zo’n twintig A4’tjes over de familie Zilverberg. De namen kwam niet altijd overeen en dat zorgde voor nog meer zoekwerk. We hebben archieven bezocht en veel boeken gelezen. We weten nu heel veel over het leven en werk van deze families. Ik heb het idee dat ik meer weet over al deze familie dan mijn eigen familie”, schetste Dirkje al dat onderzoekswerk. Op het omslag van het boek staat een foto van Liddy Krammer en een vriendin, Annie de Bouter. Dirkje was realistisch: “Het onderzoek is nooit af.”
“Dit boek”, vervolgde zij, “biedt geen leesplezier, maar wel veel interessante informatie over al deze families.”
Yrsa Joosten zong en speelde tussen de toespraken door, zij bracht onder meer het lied ‘Je bent hier nog, als ik door de heide loop’ ten gehore.
Arien Penninkhof, mede-auteur van het boek, vertelde na tien jaar noeste arbeid het project te kunnen afsluiten. “Ik begon in 2017 in een klein onderzoeksteam. We hebben doorgezet, want opgeven was voor ons geen optie. Ik heb met name veel onderzoekswerk via internet gedaan, Geert en Dirkje reisden het hele land door.”
Vrijheid, vrede en democratie
Zij overhandigde het eerste exemplaar aan burgemeester Renze Bergsma, die daarop een indrukwekkende toespraak hield. “Het is een voorrecht om dit boek met zo’n enorme betekenis en waarde in ontvangst te nemen. Achter al die namen gaan zoveel mensen schuil die zijn vermoord. We hebben veel om van elkaar te leren. De verhalen kregen een gezicht en duidelijk is dat dit nooit had mogen gebeuren. De wereld schudt, maar ik wil juist de mooie dingen die de afgelopen weken in de gemeente Coevorden zijn gebeurd benadrukken tegenover al die oorlogen. Mensen in onze samenleving staan voor vrijheid, vrede en democratie. Er waren tentoonstellingen, concerten, een escaperoom, er zijn gedichten en boeken geschreven, de Liberty Tour werd gehouden en er was een dropping. Al die activiteiten zijn bovenmatig bezocht. We moeten elkaar de verhalen blijven vertellen en niet oordelen. We moeten ruimte bieden en de historie nooit uitwissen.”
Het slotwoord was aan Barend Faddegon: “Altijd hebben we de emotie gezien bij nabestaanden door aandacht te besteden aan hun voorouders. Je bent pas vergeten als je naam niet meer genoemd wordt. Laten we daarom de namen blijven noemen.”
Stichting Synagoge Coevorden zet zich in om de verhalen van de Joodse gemeenschap in de gemeente Coevorden te vertellen. De voormalige synagoge aan de Kerkstraat is ingericht als museum en door middel van allerlei activiteiten wordt het Joodse leven in vele facetten getoond. De plaatsing van Stolpersteine bij de voormalige woonhuizen van Joodse inwoners worden de namen van hen die in oktober 1942 werden weggerukt uit Coevorden blijvend in herinnering gebracht.
Boek te koop
Het boek is vanaf maandag te koop bij ReadShop Coevorden aan de Friesestraat en in het Synagoge-Museum. De synagoge is geopend van donderdag tot en met zaterdag van 13.00 tot 17.00 uur.
